Εδώ και αρκετό διάστημα, παρακολουθώ συχνά ταξιδιωτικές τηλεοπτικές εκπομπές. Εκπομπές που μας προτείνουν προορισμούς, μας δείχνουν τοπία, αξιοθέατα, εστιατόρια και καταλύματα. Μας λένε που να πάμε, τι να δούμε, σε ποια εστιατόρια να φάμε και που να μείνουμε. Κάθε φορά όμως που τις παρακολουθώ, σχηματίζεται μέσα μου συνέχεια η ίδια απορία.
Κατά πόσο είναι πραγματικά συμπεριληπτικές όλες αυτές οι εκπομπές;
Και κυρίως, γιατί αποφεύγουν να απαντήσουν σε μία από τις πιο θεμελιώδεις ερωτήσεις που μπορεί να θέσει ένας άνθρωπος πριν ταξιδέψει, ποια μπορούν να πάνε εκεί.
Δεν αναφέρομαι μόνο στους ανθρώπους που διαθέτουν χρήματα, χρόνο ή διάθεση για ένα ταξίδι, αλλά σε κάθε πρόσωπο ανεξαρτήτως αναπηρίας, ορατής ή και αόρατης, φύλου, σεξουαλικού προσανατολισμού, έκφρασης ή ταυτότητας φύλου. Σε κάθε άτομο που δεν βιώνει τον κόσμο με τον τρόπο που η κυρίαρχη κοινωνική νόρμα έχει ορίσει ως «φυσιολογικό».
Τόσες εκπομπές, τόσοι δημοσιογράφοι, κι όμως σχεδόν ποτέ δεν ακούστηκε η ερώτηση, αν μπορεί να πάει εκεί ένα άτομο με αμαξίδιο ή εάν μπορεί να προσεγγίσει με ασφάλεια τον χώρο ένας τυφλό ή ένα κωφό άτομο. Εάν υπάρχουν προσβάσιμες διαδρομές, τουαλέτες, δωμάτια και μέσα μεταφοράς ή αν το μέρος εκεί είναι ασφαλές για ένα τρανς πρόσωπο. Αν θα μπορεί να κυκλοφορεί χωρίς φόβο ένα ομόφυλο ζευγάρι ή αν θα αντιμετωπιστεί με αξιοπρέπεια και σεβασμό ένα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομο που θα ταξιδέψει εκεί.
Σχεδόν ποτέ!
Παρακολουθώντας αυτές τις εκπομπές, αντιλαμβάνεται κανείς ότι οι περισσότεροι προορισμοί παρουσιάζονται σαν να έχουν σχεδιαστεί αποκλειστικά για έναν συγκεκριμένο τύπο ανθρώπου. Έναν άνθρωπο που περπατά χωρίς περιορισμούς, που μπορεί να ανεβαίνει σκάλες χωρίς δεύτερη σκέψη, ανεμπόδιστα, που διασχίζει πλακόστρωτα σοκάκια, ή μονοπάτια, δύσβατες παραλίες και ανηφορικές διαδρομές. Έναν άνθρωπο που δεν χρειάζεται ποτέ να ψάξει αν υπάρχει χώρος στάθμευσης για ανάπηρα άτομα και που δεν αναρωτήθηκε ποτέ εάν το δωμάτιο του ξενοδοχείου είναι πραγματικά προσβάσιμο. Που δεν χρειάζεται να υπολογίσει αν θα μπορέσει να χρησιμοποιήσει μια τουαλέτα ή να μετακινηθεί με ασφάλεια μέσα σε έναν χώρο.
Με λίγα λόγια, οι περισσότερες ταξιδιωτικές εκπομπές απευθύνονται σε έναν μη ανάπηρο άνθρωπο. Όχι επειδή το λένε ανοιχτά, αλλά επειδή αυτός είναι ο άνθρωπος που θεωρείται δεδομένος. Και όταν κάποιος θεωρείται δεδομένος, όλα τα υπόλοιπα άτομα γίνονται αόρατα.
Η αναπηρία δεν εμφανίζεται σχεδόν ποτέ στις αφηγήσεις των ταξιδιωτικών εκπομπών, όχι επειδή τα ανάπηρα άτομα δεν ταξιδεύουν, αλλά γιατί όσοι εργάζονται για να βγει η θεματολογία και η παρουσίαση αυτών των εκπομπών, εξακολουθούν θελημένα ή και αθέλητα να αντιμετωπίζουν τον μη ανάπηρο άνθρωπο ως το μέτρο όλων των πραγμάτων.
Διαβάστε επίσης: Τι μπορεί να κάνει ένα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομο όταν πέσει θύμα κακοποίησης, διάκρισης ή εγκλήματος μίσους;
Όταν λοιπόν, ένα τηλεοπτικό συνεργείο παρουσιάζει έναν προορισμό χωρίς να αναφέρει ούτε μία φορά την προσβασιμότητα, στην πραγματικότητα δεν παρουσιάζει τον τόπο όπως είναι, αλλά όπως τον βιώνει ένας συγκεκριμένος τύπος επισκέπτη. Και αυτό σίγουρα δεν είναι αντικειμενική ενημέρωση.
Για πολλά χρόνια, η αλήθεια είναι ότι η προσβασιμότητα αντιμετωπίστηκε ως μια πράξη "φιλανθρωπίας" ή "καλής θέλησης". Ωστόσο η σύγχρονη θεώρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι ξεκάθαρη. Η προσβασιμότητα δεν αποτελεί προνόμιο, αλλά ανθρώπινο δικαίωμα και δεν γίνεται εν έτει 2026 αυτό να το περιφρονούμε ή να κάνουμε πως δεν το γνωρίζουμε.
Η ίδια η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία αναγνωρίζει την ισότιμη πρόσβαση στον φυσικό χώρο, στις μεταφορές, στον τουρισμό, στον πολιτισμό και στην κοινωνική ζωή ως θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα. Επομένως, όταν μιλάμε για ταξίδια χωρίς να μιλάμε για προσβασιμότητα, αποκρύπτουμε ένα κρίσιμο κομμάτι της πραγματικότητας.
Υπάρχει όμως και μια ακόμη μεγάλη απουσία. Η απουσία των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων.
Οι ταξιδιωτικές εκπομπές μιλούν συνεχώς για εμπειρίες, για γαστρονομία και τη νυχτερινή ζωή. Για την τοπική κοινωνία και τη φιλοξενία ενός τόπου. Σπάνια όμως, έως ποτέ αναρωτιούνται για ποιο ακριβώς άτομο είναι φιλόξενος ένας τόπος. Πόσες φορές έχουμε ακούσει μια ελληνική ταξιδιωτική εκπομπή να αναφέρει εάν ένας προορισμός θεωρείται ασφαλής για ένα ομόφυλο ζευγάρι ή για ένα τρανς/φυλοδιαφορετικό πρόσωπο; Πόσες φορές ακούσαμε πληροφορίες που θα ήταν χρήσιμες σε ένα ΛΟΑΤΚΙ+ που θέλει να ταξιδέψει; Ποτέ ή σχεδόν ποτέ για να μην είμαι απόλυτη.
Και όμως, για πολλούς ανθρώπους το πρώτο ερώτημα πριν από το ταξίδι δεν είναι ποιο μουσείο θα επισκεφθούν, αλλά το αν εκεί που θα πάνε είναι ένα ασφαλές μέρος γι αυτούς. Εάν θα μπορούν να είναι ελεύθερα ο εαυτός τους, χωρίς να κινδυνέψουν.
Ξέρετε, κανένας άνθρωπος δεν αφήνει την ταυτοτική του υπόσταση στο σπίτι του, όταν φεύγει για διακοπές. Το κάθε άτομο κουβαλά μαζί του την ιστορία του, την προσωπικότητά του, τις εμπειρίες και τις ευαλωτότητές του.
Όταν όμως ένα άτομο δεν βλέπει ποτέ τον εαυτό του να εκπροσωπείται κάπου, αρχίζει σταδιακά να λαμβάνει ένα πολύ ύπουλο μήνυμα. Ότι ίσως αυτός ο χώρος δεν προορίζεται για εκείνο, ότι δεν μπορεί να ανήκει εκεί. Αυτός ακριβός είναι και ο βαθύτερος ψυχολογικός μηχανισμός του αποκλεισμού.
Δεν είναι μόνο τα όποια φυσικά εμπόδια, αλλά και η εσωτερίκευση του μηνύματος ότι κάποιοι άνθρωποι έχουν δικαίωμα να καταλαμβάνουν τον δημόσιο χώρο πιο εύκολα από κάποιους άλλους.
Τα μέσα ενημέρωσης διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της εικόνας που έχουμε για την κοινωνία. Διαμορφώνουν αντιλήψεις, καθορίζουν πρότυπα και επιλέγουν το ποια άτομα θα φανούν και ποια θα παραμείνουν αόρατα.
Δεν λέω ότι οι ταξιδιωτικές εκπομπές θα πρέπει να μετατραπούν σε εξειδικευμένα ντοκιμαντέρ για τα δικαιώματα, όχι. Αλλά πρέπει να είναι όσο το δυνατό πιο συμπεριληπτικές, δίνοντας πληροφορίες για κάθε άτομο χωρίς εξαιρέσεις. Αυτές οι πληροφορίες ξέρετε, δεν αφορούν μια μειοψηφία, αλλά αφορούν μία πληθυσμιακή ομάδα εκατομμυρίων ατόμων.
Κανένας τόπος δεν μπορεί να θεωρείται πραγματικά φιλόξενος όσο υπάρχουν άνθρωποι που δεν μπορούν να τον απολαύσουν ισότιμα και με ασφάλεια!
Άννα Απέργη Κωνσταντινίδη
