Παρατηρήσεις και Προτεινόμενες Τροπολογίες επί του Σχεδίου Νόμου: «Ενίσχυση της επαγγελματικής ασφάλισης: περισσότερες δυνατότητες για εργαζόμενους και επιχειρήσεις, διεύρυνση των επιλογών συμπληρωματικής συνταξιοδοτικής αποταμίευσης»

 

Με την επανέναρξη των εργασιών της Βουλής αναμένεται να συνεχιστεί η συζήτηση του Σχεδίου Νόμου του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης με τίτλο «Ενίσχυση της επαγγελματικής ασφάλισης: περισσότερες δυνατότητες για εργαζόμενους και επιχειρήσεις, διεύρυνση των επιλογών συμπληρωματικής συνταξιοδοτικής αποταμίευσης». Πρόκειται για ένα νομοθέτημα που επιδιώκει να εκσυγχρονίσει το πλαίσιο της επαγγελματικής ασφάλισης και να διευρύνει τις διαθέσιμες επιλογές συνταξιοδοτικής αποταμίευσης για εργαζόμενους και επιχειρήσεις.

Από μια πρώτη ανάγνωση, το νομοσχέδιο δεν περιλαμβάνει διατάξεις που εισάγουν ευθέως διακριτική μεταχείριση εις βάρος ΛΟΑΤΚΙ+ προσώπων. Ωστόσο, όπως συμβαίνει συχνά με νομοθετήματα που ρυθμίζουν ζητήματα ασφάλισης, συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων και διαχείρισης προσωπικών δεδομένων, η απουσία ρητών εγγυήσεων μπορεί να οδηγήσει σε ερμηνευτικά κενά, σε άνιση εφαρμογή των διατάξεων ή σε ανεπαρκή προστασία προσώπων που ήδη αναγνωρίζονται και προστατεύονται από το ελληνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο.

Η ίση μεταχείριση, η προστασία των προσωπικών δεδομένων, ο σεβασμός της ταυτότητας φύλου και η απαγόρευση άμεσων ή έμμεσων διακρίσεων, συνιστούν υποχρεώσεις που απορρέουν από το Σύνταγμα, την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τον ν. 4443/2016 για την ίση μεταχείριση και τον ν. 4491/2017 για τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου.

Υπό αυτό το πρίσμα, η επικείμενη κοινοβουλευτική συζήτηση αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία για τη βελτίωση επιμέρους διατάξεων του νομοσχεδίου, ώστε το νέο πλαίσιο επαγγελματικής ασφάλισης να διασφαλίζει με σαφή και αδιαμφισβήτητο τρόπο ότι όλα τα μέλη και οι δικαιούχοι των σχετικών προγραμμάτων απολαμβάνουν τα ίδια δικαιώματα, την ίδια προστασία και τον ίδιο σεβασμό της προσωπικότητάς τους. Οι ακόλουθες προτεινόμενες τροπολογίες κινούνται ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση. Δεν μεταβάλλουν τον σκοπό του νομοσχεδίου, αλλά ενισχύουν τη συμβατότητά του με τις θεμελιώδεις αρχές του κράτους δικαίου και τις δεσμεύσεις που έχει ήδη αναλάβει η Ελληνική Δημοκρατία.

Παρατηρήσεις, Προτεινόμενες τροπολογίες και Αιτιολογήσεις επί των Άρθρων:

ΜΕΡΟΣ Β΄ ΒΕΛΤΙΩΣΕΙΣ ΘΕΣΜΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΑΜΕΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΘΕΣΜΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΤΩΝ ΤΑΜΕΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ - ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ Ν. 5078/2023

Άρθρο 8 - Εμπλουτισμός ορισμών, επαναπροσδιορισμός έννοιας χρηματοδοτούσας επιχείρησης, μέλους, δικαιωμάτων και διαχείρισης - Τροποποίηση άρθρου 4 ν.5078/2023 (άρθρο 6 της Οδηγίας (ΕΕ) 2016/2341)

Με το άρθρο 8 αναδιατυπώνονται οι βασικοί ορισμοί του συστήματος επαγγελματικής ασφάλισης και καθορίζονται οι έννοιες του μέλους, του δικαιούχου προσώπου και του υποψήφιου μέλους. Παρά το γεγονός ότι οι ορισμοί αυτοί λειτουργούν ως θεμέλιο για το σύνολο του νομοθετήματος, δεν περιλαμβάνεται ρητή διάταξη που να διασφαλίζει ότι η συμμετοχή στα προγράμματα επαγγελματικής ασφάλισης, η υπαγωγή σε ασφαλιστική κάλυψη και η απονομή παροχών πραγματοποιούνται χωρίς διακρίσεις λόγω φύλου, ταυτότητας φύλου, χαρακτηριστικών φύλου, έκφρασης φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού. Η έλλειψη αυτή ενδέχεται να δημιουργήσει ερμηνευτικές αμφισβητήσεις ως προς την εφαρμογή των διατάξεων σε βάρος συγκεκριμένων κατηγοριών προσώπων, ιδίως τρανς προσώπων, ίντερσεξ προσώπων, καθώς και κάθε προσώπου του οποίου η έμφυλη ταυτότητα ή έκφραση φύλου θα μπορούσε να αποτελέσει παράγοντα δυσμενούς μεταχείρισης κατά την ένταξη, συμμετοχή ή παραμονή σε πρόγραμμα επαγγελματικής ασφάλισης. Λόγω των παραπάνω, προτείνεται η προσθήκη νέας παραγράφου στο άρθρο 4 του ν.5078/2023: 

«Η συμμετοχή σε πρόγραμμα συνταξιοδοτικών παροχών, η ιδιότητα μέλους ή δικαιούχου, η υπαγωγή σε ασφαλιστική κάλυψη και η λήψη οποιασδήποτε παροχής στο πλαίσιο του παρόντος διενεργούνται χωρίς άμεση ή έμμεση διάκριση λόγω φύλου, ταυτότητας φύλου, χαρακτηριστικών φύλου, έκφρασης φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού.»

Η προτεινόμενη τροπολογία δεν εισάγει νέο ασφαλιστικό ή συνταξιοδοτικό δικαίωμα, ούτε μεταβάλλει το περιεχόμενο των παροχών που προβλέπονται από το νομοσχέδιο. Αποτυπώνει ρητώς υποχρεώσεις που δεσμεύουν ήδη την Ελληνική Δημοκρατία και απορρέουν από το εθνικό, ενωσιακό και διεθνές δίκαιο περί ίσης μεταχείρισης και προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ειδικότερα, η προτεινόμενη διάταξη εναρμονίζεται με το άρθρο 21 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο απαγορεύει κάθε μορφή διάκρισης, καθώς και με τον ν. 4443/2016, ο οποίος απαγορεύει τις διακρίσεις λόγω φύλου, ταυτότητας φύλου, χαρακτηριστικών φύλου και σεξουαλικού προσανατολισμού. Παράλληλα, είναι πλήρως συμβατή με το θεσμικό πλαίσιο του ν. 4491/2017 περί νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου, το οποίο αναγνωρίζει την υποχρέωση της Διοίκησης και των φορέων που ασκούν δημόσια ή κοινωφελή λειτουργία να σέβονται τη νομικά αναγνωρισμένη ταυτότητα φύλου και τα ισχύοντα στοιχεία του προσώπου.

Η ανάγκη ρητής ενσωμάτωσης της αρχής αυτής, επιβεβαιώνεται και από νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συγκεκριμένα, στην υπόθεση P v S and Cornwall County Council το Δικαστήριο έκρινε ότι η δυσμενής μεταχείριση προσώπου λόγω επαναπροσδιορισμού φύλου συνιστά απαγορευμένη διάκριση λόγω φύλου. Περαιτέρω, στην υπόθεση MB κατά Secretary of State for Work and Pensions αναγνώρισε ότι η πρόσβαση σε συνταξιοδοτικά δικαιώματα δεν μπορεί να εξαρτάται από προϋποθέσεις οι οποίες οδηγούν σε δυσμενή μεταχείριση λόγω ταυτότητας φύλου. Αντίστοιχα, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, στην εμβληματική απόφαση Christine Goodwin κατά Ηνωμένου Βασιλείου , αναγνώρισε ότι η ταυτότητα φύλου αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της προσωπικότητας και της ιδιωτικής ζωής του ατόμου και ότι τα κράτη έχουν θετική υποχρέωση να διασφαλίζουν την αποτελεσματική αναγνώρισή της στο σύνολο των έννομων σχέσεων των προσώπων.

Υπό το πρίσμα αυτό, η προτεινόμενη προσθήκη δεν συνιστά νέα πολιτική επιλογή, αλλά αναγκαία νομοτεχνική αποσαφήνιση, η οποία ενισχύει την ασφάλεια δικαίου και διασφαλίζει ότι το σύστημα επαγγελματικής ασφάλισης θα λειτουργεί κατά τρόπο συμβατό με τις ισχύουσες συνταγματικές, ευρωπαϊκές και διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας.

Άρθρο 18 - Προγράμματα συνταξιοδοτικών παροχών Ταμείων Επαγγελματικής Ασφάλισης - Αντικατάσταση άρθρου 15 ν. 5078/2023

Το άρθρο 18 καθορίζει το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας των προγραμμάτων συνταξιοδοτικών παροχών των Ταμείων Επαγγελματικής Ασφάλισης και προσδιορίζει τους βασικούς όρους που διέπουν την ασφαλιστική σχέση μεταξύ Ταμείου και μελών. Πρόκειται για διάταξη ιδιαίτερης σημασίας, καθώς οι όροι των προγραμμάτων συνταξιοδοτικών παροχών αποτελούν το βασικό ρυθμιστικό πλαίσιο που καθορίζει την ένταξη, τη συμμετοχή, τη διατήρηση δικαιωμάτων και την πρόσβαση στις προβλεπόμενες παροχές. Παρότι το σχέδιο νόμου περιλαμβάνει εκτενείς ρυθμίσεις για τη λειτουργία των προγραμμάτων συνταξιοδοτικών παροχών, δεν προβλέπει ρητά ότι οι όροι αυτών οφείλουν να διαμορφώνονται και να εφαρμόζονται σύμφωνα με την αρχή της ίσης μεταχείρισης και χωρίς άμεσες ή έμμεσες διακρίσεις λόγω φύλου, ταυτότητας φύλου, χαρακτηριστικών φύλου, έκφρασης φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού.

Η έλλειψη σχετικής πρόβλεψης ενδέχεται να δημιουργήσει ερμηνευτικά κενά ή να επιτρέψει την υιοθέτηση όρων και πρακτικών που, χωρίς να εισάγουν ρητό αποκλεισμό, θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε δυσμενέστερη μεταχείριση ορισμένων κατηγοριών ασφαλισμένων ή δικαιούχων κατά την άσκηση των συνταξιοδοτικών τους δικαιωμάτων.

Για τους λόγους αυτούς, προτείνεται η προσθήκη νέας παραγράφου στο άρθρο 18. Συγκεκριμένα:

«Οι όροι των προγραμμάτων συνταξιοδοτικών παροχών διαμορφώνονται και εφαρμόζονται σύμφωνα με την αρχή της ίσης μεταχείρισης. Δεν επιτρέπεται η εισαγωγή άμεσων ή έμμεσων διακρίσεων λόγω φύλου, ταυτότητας φύλου, χαρακτηριστικών φύλου, έκφρασης φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού κατά την ένταξη, τη συμμετοχή, τη διατήρηση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων ή τη λήψη παροχών.»

Η προτεινόμενη αυτή νέα διάταξη, δεν εισάγει κάποιο νέο ασφαλιστικό ή συνταξιοδοτικό δικαίωμα, ούτε και μεταβάλλει το περιεχόμενο των παροχών που προβλέπονται από το νομοσχέδιο. Αποσκοπεί αποκλειστικά στη διασφάλιση ότι τα προγράμματα συνταξιοδοτικών παροχών θα καταρτίζονται και θα εφαρμόζονται σύμφωνα με τις θεμελιώδεις αρχές της ίσης μεταχείρισης και της απαγόρευσης των διακρίσεων, όπως αυτές κατοχυρώνονται στο ελληνικό, ενωσιακό και διεθνές δίκαιο.

Η προτεινόμενη ρύθμιση εναρμονίζεται με το άρθρο 21 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με τον ν. 4443/2016 περί ίσης μεταχείρισης , καθώς και με το θεσμικό πλαίσιο του ν. 4491/2017 της νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου .

Η πρόβλεψη ρητής ρήτρας ίσης μεταχείρισης στο άρθρο που ρυθμίζει το περιεχόμενο των προγραμμάτων συνταξιοδοτικών παροχών είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς οι όροι συμμετοχής, η κατοχύρωση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων, οι προϋποθέσεις διατήρησής τους και οι διαδικασίες χορήγησης παροχών καθορίζονται κατά κύριο λόγο από τα ίδια τα προγράμματα. Η ενσωμάτωση της προτεινόμενης διάταξης διασφαλίζει ότι καμία πρόβλεψη καταστατικού, κανονισμού ή προγράμματος συνταξιοδοτικών παροχών δεν μπορεί να ερμηνευθεί ή να εφαρμοστεί κατά τρόπο που να οδηγεί σε άμεση ή έμμεση διάκριση ή σε δυσμενέστερη μεταχείριση προσώπων που προστατεύονται από το εθνικό και ενωσιακό δίκαιο.

ΜΕΡΟΣ Γ΄ ΟΜΑΔΙΚΟ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΪΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΗΣΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄ ΔΙΑΝΟΜΗ ΟΜΑΔΙΚΟΥ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΗΣΗΣ

Άρθρο 59 - Υποχρεώσεις οργάνωσης αρχείων

Το άρθρο 59 καθορίζει τις υποχρεώσεις οργάνωσης και τήρησης αρχείων από τους παρόχους Ομαδικών Ασφαλιστικών Προϊόντων Επαγγελματικής Συνταξιοδότησης. Οι διατάξεις του αφορούν τη συλλογή, καταχώριση, αποθήκευση και διαχείριση πληροφοριών που σχετίζονται με τα υποψήφια μέλη, τα μέλη και τα δικαιούχα άτομα των προϊόντων αυτών. Ωστόσο, δεν περιλαμβάνεται ρητή πρόβλεψη για τη διαχείριση δεδομένων που αφορούν μεταβολές προσωπικών στοιχείων, ούτε προβλέπονται ειδικές εγγυήσεις για την προστασία δεδομένων τα οποία ενδέχεται να συνδέονται με την ταυτότητα φύλου ή με προηγούμενα στοιχεία ταυτοποίησης του προσώπου.

Δεδομένου ότι τα σχετικά αρχεία τηρούνται επί μακρό χρονικό διάστημα και αποτελούν τη βάση για την ασφαλιστική σχέση, την ενημέρωση των μελών και την απονομή παροχών, κρίνεται σκόπιμη η πρόβλεψη ειδικών εγγυήσεων που να διασφαλίζουν τη χρήση των ισχυόντων στοιχείων ταυτοποίησης και την αποφυγή μη αναγκαίας πρόσβασης ή γνωστοποίησης παλαιότερων προσωπικών δεδομένων.

Επομένως και σε αυτό το άρθρο προτείνεται η προσθήκη μίας νέας παραγράφου, όπως: 

«Οι πάροχοι λαμβάνουν τα κατάλληλα τεχνικά και οργανωτικά μέτρα ώστε τα αρχεία που τηρούνται σύμφωνα με το παρόν άρθρο να περιλαμβάνουν αποκλειστικά τα δεδομένα που είναι αναγκαία για τη λειτουργία του προγράμματος και την παροχή ασφαλιστικών υπηρεσιών. Η διαχείριση των αρχείων πραγματοποιείται με βάση τα ισχύοντα στοιχεία ταυτοποίησης των μελών και δικαιούχων και κατά τρόπο που αποτρέπει τη μη αναγκαία γνωστοποίηση προηγούμενων προσωπικών στοιχείων ή άλλων δεδομένων που δεν είναι απαραίτητα για την εκπλήρωση του ασφαλιστικού σκοπού.»

Η προτεινόμενη διάταξη δεν εισάγει νέα υποχρέωση ουσιαστικού περιεχομένου για τους παρόχους, αλλά εξειδικεύει υποχρεώσεις που απορρέουν ήδη από το υφιστάμενο συνταγματικό και ενωσιακό πλαίσιο προστασίας προσωπικών δεδομένων. Ειδικότερα, το άρθρο 9Α του Συντάγματος κατοχυρώνει το δικαίωμα προστασίας από τη συλλογή, επεξεργασία και χρήση προσωπικών δεδομένων, ενώ ο Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 (GDPR) επιβάλλει την τήρηση των αρχών της ελαχιστοποίησης, της ακρίβειας και της ασφάλειας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα. Οι αρχές αυτές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο αρχείων που τηρούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα και περιλαμβάνουν στοιχεία ταυτοποίησης ασφαλισμένων και δικαιούχων.

Παράλληλα, η προστασία της ταυτότητας φύλου εντάσσεται στον πυρήνα του δικαιώματος σεβασμού της ιδιωτικής ζωής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, με την απόφαση Christine Goodwin κατά Ηνωμένου Βασιλείου, αναγνώρισε ότι τα κράτη οφείλουν να διασφαλίζουν αποτελεσματικό σεβασμό της ταυτότητας φύλου των προσώπων σε όλες τις διοικητικές και νομικές σχέσεις τους. Περαιτέρω, στην απόφαση A.P., Garçon και Nicot κατά Γαλλίας, το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι οι κρατικές και διοικητικές διαδικασίες πρέπει να οργανώνονται κατά τρόπο που να προστατεύει την αξιοπρέπεια, την ιδιωτικότητα και την αναγνωρισμένη ταυτότητα φύλου των προσώπων.

Υπό αυτό το πρίσμα, η προτεινόμενη προσθήκη ενισχύει την ασφάλεια δικαίου, διασφαλίζει την ορθή εφαρμογή των αρχών προστασίας προσωπικών δεδομένων και αποτρέπει περιστατικά μη αναγκαίας αποκάλυψης πληροφοριών που θα μπορούσαν να θίξουν την ιδιωτική ζωή των μελών και δικαιούχων των σχετικών ασφαλιστικών προϊόντων.

ΜΕΡΟΣ Δ΄ ΚΟΙΝΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΤΑΜΕΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΚΑΙ ΟΜΑΔΙΚΩΝ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΜΕΛΩΝ – ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΛΗΨΗΣ ΠΑΡΟΧΗΣ

Άρθρα 78 και 79 - Ελάχιστες προϋποθέσεις και όροι λήψης συνταξιοδοτικής παροχής - Δικαιώματα μελών και διαγραφή από πρόγραμμα συνταξιοδοτικών παροχών

Τα άρθρα 78 και 79 αποτελούν τον πυρήνα του συστήματος προστασίας των μελών και των δικαιούχων, καθώς καθορίζουν τις προϋποθέσεις λήψης συνταξιοδοτικών παροχών, τη διατήρηση των κατοχυρωμένων δικαιωμάτων, τα δικαιώματα των μελών και τις συνέπειες της διαγραφής από πρόγραμμα συνταξιοδοτικών παροχών. Παρά τη σημασία τους, οι διατάξεις αυτές δεν περιλαμβάνουν ρητή εγγύηση ότι η πρόσβαση στα συνταξιοδοτικά δικαιώματα, η διατήρηση αυτών και η χορήγηση παροχών πραγματοποιούνται χωρίς άμεση ή έμμεση διάκριση λόγω φύλου, ταυτότητας φύλου, χαρακτηριστικών φύλου, έκφρασης φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού.

Η απουσία σχετικής πρόβλεψης αφήνει περιθώριο για ερμηνευτικές αμφισβητήσεις ως προς την εφαρμογή των διατάξεων σε συγκεκριμένες κατηγορίες ασφαλισμένων και δικαιούχων, ιδίως σε περιπτώσεις τρανς προσώπων ή και ίντερσεξ προσώπων, κατά την αναγνώριση, κατοχύρωση ή άσκηση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων.

Για τους λόγους αυτούς προτείνω τη προσθήκη νέας παραγράφου στο άρθρο 78 ως ακολούθως:

«Η πρόσβαση στα δικαιώματα που προβλέπονται στο παρόν Κεφάλαιο, η κατοχύρωση και διατήρηση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων, η συμμετοχή σε πρόγραμμα συνταξιοδοτικών παροχών, καθώς και η χορήγηση παροχών σε μέλη και δικαιούχους πραγματοποιούνται χωρίς άμεση ή έμμεση διάκριση λόγω φύλου, ταυτότητας φύλου, χαρακτηριστικών φύλου, έκφρασης φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού.»

Η προτεινόμενη πιο πάνω διάταξη, δεν επεκτείνει τον κύκλο των δικαιούχων, ούτε μεταβάλλει τις ουσιαστικές προϋποθέσεις λήψης των προβλεπόμενων παροχών. Αποσκοπεί αποκλειστικά και μόνο στη διασφάλιση ότι οι ήδη προβλεπόμενοι κανόνες εφαρμόζονται σύμφωνα με την αρχή της ίσης μεταχείρισης, η οποία αποτελεί θεμελιώδη αρχή του ελληνικού, ενωσιακού και διεθνούς δικαίου.

Η προτεινόμενη ρύθμιση εναρμονίζεται με το άρθρο 4 του Συντάγματος, το οποίο κατοχυρώνει την ισότητα ενώπιον του νόμου, με το άρθρο 21 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και με τον ν. 4443/2016, ο οποίος απαγορεύει τις διακρίσεις λόγω φύλου, ταυτότητας φύλου, χαρακτηριστικών φύλου και σεξουαλικού προσανατολισμού. Η ανάγκη ρητής κατοχύρωσης της αρχής αυτής στο πεδίο των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων επιβεβαιώνεται από τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στην υπόθεση P v S and Cornwall County Council το Δικαστήριο έκρινε ότι η δυσμενής μεταχείριση λόγω επαναπροσδιορισμού φύλου συνιστά απαγορευμένη διάκριση λόγω φύλου. Περαιτέρω, στην υπόθεση MB κατά Secretary of State for Work and Pensions αναγνώρισε ότι οι όροι πρόσβασης σε συνταξιοδοτικά δικαιώματα δεν μπορούν να οδηγούν σε δυσμενή μεταχείριση τρανς προσώπων.

Επιπλέον, η προτεινόμενη διάταξη είναι συμβατή με το θεσμικό πλαίσιο του ν. 4491/2017 της νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου, καθώς και με τη νομολογία του ΕΔΔΑ, όπου στην υπόθεση Christine Goodwin κατά Ηνωμένου Βασιλείου, αναγνώρισε ότι η ταυτότητα φύλου αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της προσωπικότητας και της ιδιωτικής ζωής του ατόμου και ότι τα κράτη οφείλουν να διασφαλίζουν τον αποτελεσματικό σεβασμό της σε όλους τους τομείς του δικαίου.

Επομένως, η προτεινόμενη τροπολογία αυτή, συνιστά αναγκαία νομοτεχνική αποσαφήνιση, η οποία ενισχύει την ασφάλεια δικαίου, αποτρέπει το ενδεχόμενο διακριτικών πρακτικών κατά την εφαρμογή των διατάξεων περί συνταξιοδοτικών παροχών και διασφαλίζει τη συμβατότητα του νομοσχεδίου με τις υφιστάμενες υποχρεώσεις της Ελλάδας στον τομέα της ίσης μεταχείρισης και της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΟΜΑΔΙΚΑ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΑ ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΚΑΤΑΧΩΡΙΣΤΕΙ ΩΣ ΟΜΑΔΙΚΑ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΗΣΗΣ

 Άρθρο 85 - Πληροφορίες οι οποίες πρέπει να παρέχονται στα υποψήφια μέλη, μέλη και δικαιούχους παροχών από ομαδικά ασφαλιστικά συνταξιοδοτικά προϊόντα

Το άρθρο 85 καθορίζει τις πληροφορίες που πρέπει να παρέχονται στα υποψήφια μέλη, στα μέλη και στους δικαιούχους παροχών από ομαδικά ασφαλιστικά συνταξιοδοτικά προϊόντα. Η διάταξη διασφαλίζει την ενημέρωση των ασφαλισμένων σχετικά με τα δικαιώματα, τις προϋποθέσεις συμμετοχής και τις παροχές που απορρέουν από τα σχετικά προϊόντα. Ωστόσο, δεν προβλέπεται ρητώς ότι η παροχή των πληροφοριών αυτών πραγματοποιείται με βάση τα ισχύοντα στοιχεία ταυτοποίησης των μελών και δικαιούχων ούτε ότι λαμβάνονται ειδικά μέτρα για την αποφυγή μη αναγκαίας γνωστοποίησης προσωπικών δεδομένων που ενδέχεται να αφορούν προηγούμενα στοιχεία ταυτότητας ή άλλες πληροφορίες σχετικές με την ταυτότητα φύλου του προσώπου.

Η έλλειψη σχετικής πρόβλεψης ενδέχεται να δημιουργήσει πρακτικά προβλήματα ιδίως σε περιπτώσεις τρανς προσώπων που έχουν προβεί σε διόρθωση των ληξιαρχικών τους στοιχείων σύμφωνα με τον ν. 4491/2017, καθώς και γενικότερα σε περιπτώσεις όπου η χρήση παρωχημένων στοιχείων μπορεί να οδηγήσει σε ακούσια αποκάλυψη προσωπικών δεδομένων.

Προσθήκη νέας παραγράφου στο άρθρο 85:

«Οι πληροφορίες που παρέχονται στα υποψήφια μέλη, στα μέλη και στους δικαιούχους εκδίδονται και κοινοποιούνται με βάση τα ισχύοντα στοιχεία ταυτοποίησής τους και σύμφωνα με τον Κανονισμό (ΕΕ) 2016/679 και τον ν. 4624/2019. Οι πάροχοι λαμβάνουν τα κατάλληλα τεχνικά και οργανωτικά μέτρα ώστε να αποτρέπεται η μη αναγκαία γνωστοποίηση προηγούμενων προσωπικών στοιχείων ή άλλων πληροφοριών που δεν είναι απαραίτητες για την εκπλήρωση των υποχρεώσεων ενημέρωσης που προβλέπει ο παρών νόμος.»

Αυτή η προτεινόμενη διάταξη, αποσκοπεί αποκλειστικά στη διασφάλιση ότι η παροχή πληροφοριών πραγματοποιείται κατά τρόπο συμβατό με το ισχύον πλαίσιο προστασίας προσωπικών δεδομένων και σεβασμού της προσωπικότητας των ασφαλισμένων. Η προτεινόμενη ρύθμιση εναρμονίζεται με το άρθρο 9Α του Συντάγματος, το οποίο κατοχυρώνει το δικαίωμα προστασίας από τη συλλογή, επεξεργασία και χρήση προσωπικών δεδομένων, καθώς και με τον Κανονισμό (ΕΕ) 2016/679 (GDPR) και τον ν. 4624/2019, οι οποίοι επιβάλλουν την τήρηση των αρχών της νομιμότητας, της ελαχιστοποίησης των δεδομένων και της προστασίας των δικαιωμάτων των υποκειμένων των δεδομένων.

Περαιτέρω, η ανάγκη προστασίας των στοιχείων ταυτοποίησης των προσώπων συνδέεται άμεσα με το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής ζωής που κατοχυρώνεται στο άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, με την απόφαση Christine Goodwin κατά Ηνωμένου Βασιλείου, αναγνώρισε ότι η ταυτότητα φύλου αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της προσωπικότητας και της ιδιωτικής ζωής του ατόμου, ενώ στην υπόθεση A.P., Garçon και Nicot κατά Γαλλίας υπογράμμισε την υποχρέωση των κρατών να οργανώνουν το νομικό και διοικητικό τους πλαίσιο κατά τρόπο που να διασφαλίζει τον αποτελεσματικό σεβασμό της αναγνωρισμένης ταυτότητας φύλου των προσώπων.

Η προτεινόμενη προσθήκη στο άρθρο 85, συνιστά αναγκαία νομοτεχνική βελτίωση, η οποία ενισχύει την προστασία της ιδιωτικής ζωής, προλαμβάνει περιστατικά ακούσιας αποκάλυψης προσωπικών δεδομένων και διασφαλίζει ότι οι διαδικασίες ενημέρωσης των ασφαλισμένων θα εφαρμόζονται κατά τρόπο συμβατό με τις συνταγματικές, ευρωπαϊκές και διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας.

Τέλος, όπως έχω επισημάνει και σε άλλες περιπτώσεις Σχεδίων Νόμων, είναι ότι η γλώσσα που επιλέγεται θα πρέπει πάντα να είναι ουδέτερη ως προς το φύλο, δίχως να είναι προσανατολισμένη σε αναφορές μόνο στο αρσενικό γένος. Είναι λανθασμένο να διατηρούνται στη σύγχρονη νομοθεσία αναφορές μόνο στο αρσενικό γένος και να θεωρείται ότι αφορά όλα τα πρόσωπα καθώς αυτό συντηρεί υπόρρητα πατριαρχικές αντιλήψεις. Άλλωστε αυτό επιτάσσει και ο ψηφισμένος νόμος απ’ την ελληνική πολιτεία, Ν.4604/20192, με τίτλο: «Προώθηση της πραγματικής ισότητας των φύλων, πρόληψη και καταπολέμηση της έμφυλης βίας - Ρυθμίσεις για την απονομή Ιθαγένειας - Διατάξεις σχετικές με τις εκλογές στην Τοπική Αυτοδιοίκηση - Λοιπές διατάξεις», ο οποίος αναφέρεται με απόλυτη σαφήνεια σε «Ένταξη της Διάστασης του Φύλου σε όλες τις πολιτικές (gender mainstreaming)», που σε πολλές περιπτώσεις παραμένει στον απόλυτο βαθμό κενό γράμμα στην υλοποίησή του.  

• Συμπεράσματα και Τελικές Παρατηρήσεις

Οι προτάσεις αυτές δεν αποσκοπούν στη μεταβολή του σκοπού, της δομής ή της βασικής κανονιστικής επιλογής του νομοσχεδίου. Αντιθέτως, αποβλέπουν στη συμπλήρωση και αποσαφήνιση επιμέρους ρυθμίσεων, προκειμένου το νέο θεσμικό πλαίσιο της επαγγελματικής ασφάλισης να είναι απολύτως συμβατό με τις επιταγές του Συντάγματος, του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των διεθνών υποχρεώσεων της Ελληνικής Δημοκρατίας ως προς την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ιδιωτικής ζωής, της προσωπικότητας και της αρχής της ίσης μεταχείρισης.

Η προτεινόμενη ενσωμάτωση ρητών εγγυήσεων για την απαγόρευση των διακρίσεων, την προστασία των προσωπικών δεδομένων και τον σεβασμό της ταυτότητας φύλου δεν συνιστά εισαγωγή νέων δικαιωμάτων ούτε επέκταση του πεδίου εφαρμογής των υφιστάμενων παροχών. Αποτελεί, αντιθέτως, αναγκαία εξειδίκευση υποχρεώσεων που απορρέουν ήδη από το ελληνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο, όπως αυτό έχει ερμηνευθεί από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Σε ένα σύγχρονο κράτος δικαίου, η επαγγελματική ασφάλιση οφείλει να παρέχει ίση και αποτελεσματική προστασία σε όλα τα πρόσωπα που συμμετέχουν σε αυτήν, χωρίς αποκλεισμούς και χωρίς τον κίνδυνο άμεσων ή έμμεσων διακρίσεων. Η ασφάλεια δικαίου, η προβλεψιμότητα των διοικητικών και ασφαλιστικών διαδικασιών και ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων αποτελούν ουσιώδεις προϋποθέσεις για την εύρυθμη λειτουργία κάθε σύγχρονου συστήματος επαγγελματικής ασφάλισης.

Η υιοθέτηση των προτεινόμενων νομοτεχνικών βελτιώσεων θα ενισχύσει την προστασία των μελών και των δικαιούχων, θα περιορίσει τον κίνδυνο μελλοντικών ερμηνευτικών αμφισβητήσεων και θα διασφαλίσει ότι το νέο θεσμικό πλαίσιο θα λειτουργεί με τρόπο πλήρως εναρμονισμένο προς τις συνταγματικές, ευρωπαϊκές και διεθνείς δεσμεύσεις της χώρας, προς όφελος της ισότητας, της ασφάλειας δικαίου και της αποτελεσματικής προστασίας όλων των ασφαλισμένων προσώπων.

Άννα Απέργη Κωνσταντινίδη

Η διαδικασία της νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου στην Ελλάδα

Επειδή είναι αρκετά τα τρανς άτομα που μου στέλνουν ιδιωτικά μηνύματα σχετικά με τη διαδικασία της νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου, πάμε λίγο να δούμε τι προβλέπει η νομοθεσία ν.4491/2017 (ΦΕΚ Α' 152/13-10-2017), όπως αυτή τροποποιήθηκε από τον ν.5089/2024. 

Αρχικά θα πρέπει να τονίσουμε ότι, κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην αναγνώριση της ταυτότητας φύλου του ως στοιχείο της προσωπικότητάς του, όπως άλλωστε και ο νόμος ορίζει. 

Προϋποθέσεις

Κάθε τρανς πρόσωπο έχει δικαίωμα μεταβολής του καταχωρισμένου φύλου και του κυρίου ονόματος υπό τις εξής προϋποθέσεις: 

α) ώστε να αντιστοιχεί στη βούληση, στην προσωπική αίσθηση του σώματος και στην εξωτερική εικόνα του φύλου, 

β) δεν απαιτείται να βεβαιώσει οποιαδήποτε προηγούμενη τυχόν ιατρική επέμβαση,  εξέταση ή ιατρική αγωγή που σχετίζεται με τη σωματική ή ψυχική υγεία, εάν είναι άνω των 17 ετών, 

γ) εάν είναι μεταξύ 17 και 18 ετών προαπαιτείται και η συναίνεση των γονέων, 

δ) εάν είναι μεταξύ 15 και 17 ετών, μόνο εφόσον υπάρχει και επιπλέον θετική γνωμάτευση αρμόδιας διεπιστημονικής Επιτροπής, ενώ εάν το πρόσωπο είναι κάτω των 15 ετών η νομοθεσία δεν δίνει ρητά κανένα διαθέσιμο τρόπο μεταβολής των εγγράφων. 

Διαδικασία

Η διαδικασία είναι δικαστική σύμφωνα με το Άρθρο 782 του ΚΠολΔ (εκούσια δικαιοδοσία), με τα εξής χαρακτηριστικά: 

• στο Πρωτοδικείο της Περιφέρειας του Ληξιαρχείου που έχει εγγραφεί η ληξιαρχική πράξη γέννησης 
• σε Πρωτοδικεία του τόπου κατοικίας του ενδιαφερόμενου προσώπου. 

Κατατίθεται δικόγραφο που συντάσσει η/ο δικηγόρος σας (μαζί με το Γραμμάτιο του Δικηγορικού Συλλόγου), που καταγράφει  το ιστορικό σας με τεκμηρίωση της  ασυμφωνίας ανάμεσα στο καταγεγραμμένο φύλο και ταυτότητα φύλου. Η κατάθεση γίνεται στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου, αφού προηγουμένως η/ο Πρωτοδίκης υπηρεσίας έχει προσδιορίσει την ημερομηνία δικασίμου επί του δικογράφου και έχει ορίσει προ πόσων ημερών πρέπει να γίνει η επίδοση της αίτησης στην/στον Εισαγγελέα. 

Η/Ο δικηγόρος συντάσσει παραγγελία επίδοσης  προς δικαστικό/η επιμελητή/τρια,  ώστε να επιδοθεί προς τον/την αρμόδιο/α Εισαγγελέα και να συντάξει έκθεση επίδοσης. 

Στον φάκελο δικογραφίας που θα κατατεθεί κατά την δικάσιμο περιλαμβάνεται: επικυρωμένο αντίγραφο της ληξιαρχικής πράξης γέννησης, στοιχείο ταυτοποίησης (π.χ. αστυνομική ταυτότητα) και η Έκθεση Επίδοσης του δικαστικού επιμελητή. 

Η συζήτηση της υπόθεσης (δίκη), γίνεται σε ιδικό γραφείο του Πρωτοδίκη και όχι σε ανοικτό ακροατήριο, όπως έχει οριστεί κατά την ημερομηνία κατάθεσης από τον Πρωτοδίκη υπηρεσίας. Σε περίπτωση που δεν υπάρχει ειδικό γραφείο, γίνεται στη δικαστική αίθουσα, κεκλισμένων των θυρών. 

Είναι απαραίτητη η αυτοπρόσωπη παρουσία του προσώπου, δηλαδή δεν μπορεί να γίνει μόνο με παράσταση δικηγόρου). Μόλις εκδοθεί η απόφαση, καθαρογράφεται από τον δικηγόρο εάν ο Πρωτοδίκης δεν έχει συντάξει την απόφαση σε ηλεκτρονικό υπολογιστή και  δίνει παραγγελία επίδοσης στον δικαστικό επιμελητή για να επιδοθεί αντίγραφο της απόφασης στον αρμόδιο Εισαγγελέα. Ο/Η δικαστικός/η επιμελητής/τρια επιδίδει επικυρωμένο αντίγραφο στον Εισαγγελέα Πρωτοδικών και συντάσσει Έκθεση Επίδοσης. Μετά το πέρας 30 ημερών από την ημερομηνία της δεύτερης επίδοσης ο  δικηγόρος υποβάλλει στη Γραμματεία του Πρωτοδικείου αίτηση για την έκδοση πιστοποιητικού περί μη άσκησης ένδικων μέσων και η Γραμματεία ελέγχει τα βιβλία των ενδίκων μέσων και εάν η Εισαγγελία δεν έχει ασκήσει κάποιο ένδικο μέσο, εκδίδει σχετικό πιστοποιητικό. Το πιστοποιητικό ετοιμάζεται από την Γραμματεία του Πρωτοδικείου εντός προθεσμίας το πολύ δέκα ημερών. 

Το τρανς πρόσωπο είναι καλό να έχει 2-3 επικυρωμένα αντίγραφα της απόφασης. 

Στη συνέχεια θα πρέπει να προσκομιστούν στο αρμόδιο ληξιαρχείο επικυρωμένο αντίγραφο της δικαστικής απόφασης, αντίγραφο της δεύτερης έκθεσης επίδοσης του δικαστικού επιμελητή προς την εισαγγελία, και επικυρωμένο αντίγραφο του πιστοποιητικού περί μη άσκησης ενδίκου μέσου και υποβάλλεται αίτημα μεταβολής της ληξιαρχικής πράξης γέννησης. 

Ο ληξίαρχος αυθημερόν υποχρεούται να συντάξει την μεταβολή στον Τόμο του ληξιαρχείου στον οποίο βρίσκεται η αρχική ληξιαρχική πράξη γέννησης και εκδίδει το σχετικό απόσπασμα, αντίγραφο του οποίου δίνει στο πρόσωπο ή τον νόμιμο εκπρόσωπό του.

Επόμενο στάδιο είναι η δημοτολογική διόρθωση όπου το πρόσωπο ή ο νόμιμος εκπρόσωπός του, προσκομίζει αντίγραφο από την διορθωμένη νέα ληξιαρχική πράξη γέννησης, με σκοπό την δημοτολογική μεταβολή. Τέλος, πραγματοποιείται η αλλαγή της αστυνομικής ταυτότητας, όπου υποβάλλεται η παλιά ταυτότητα για την έκδοση νέας αστυνομικής ταυτότητας στο Τμήμα Ασφάλειας του τόπου κατοικίας του προσώπου, προσκομίζοντας όλα τα δικαιολογητικά που χρειάζονται. Για λόγους αποφυγής καθυστερήσεων, καλό είναι να υπάρχει κι ένα αντίγραφο της νέας ληξιαρχικής πράξης. Αφού αλλάξει και η ταυτότητα το τρανς πρόσωπο μπορεί πλέον να μεταβάλλει όλες τις σχετιζόμενες με αυτήν  καταχωρίσεις, έγγραφα ή συμβόλαια (εφορία, ΕΦΚΑ, τράπεζες, ΔΕΚΟ, ιδιωτικά συμβόλαια, κλπ). Πρέπει όμως να υποβληθεί ειδικό αίτημα σε κάθε μία από αυτές τις υπηρεσίες για την μεταβολή των στοιχείων. Η μεταβολή δεν γίνεται αυτεπαγγέλτως.   

Σε ότι αφορά τη Στρατολογία: 

Οι τρανς γυναίκες διαγράφονται οριστικά από τους καταλόγους, ενώ οι τρανς άντρες τυπικά έχουν την υποχρέωση της κληρωτής στράτευσης, ωστόσο εφόσον το θελήσουν μπορούν να απαλλαχθούν της υποχρέωσης. 

Τέλος, εάν το τρανς πρόσωπο έχει αποδεδειγμένη οικονομική αδυναμία και δεν μπορεί να ανταποκριθεί στη δικαστική διαδικασία, μπορεί να αιτηθεί δωρεάν νομική υποστήριξη, στα αρμόδια γραφεία των δικαστηρίων. 

Άννα Απέργη Κωνσταντινιδη

Τι γίνεται με τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου στην Κύπρο;

 
Η πορεία προς τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου στην Κύπρο, αποτελεί μια σημαντική θεσμική αλλαγή που χρειάστηκε αρκετά χρόνια για να προχωρήσει. Από το πρώτο ολοκληρωμένο νομοσχέδιο που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση το 2018, μέχρι την επίσημη διοικητική διαδικασία που εφαρμόζεται σήμερα, χωρίς να υπάρχει νομοθεσία, μεσολάβησαν νομοθετικές επεξεργασίες, καθυστερήσεις και διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να αναγνωρίζεται το επιθυμητό φύλο ενός προσώπου.

Πριν δούμε όμως τη διοικητική διαδικασία, ας θυμηθούμε λίγο τα βασικά βήματα που έγιναν. 

Το 2018,  το Υπουργείο Δικαιοσύνης και Δημοσίας Τάξεως της Κυπριακής Δημοκρατίας προετοίμασε το νομοσχέδιο με τίτλο "Ο περί της Νομικής Αναγνώρισης της Ταυτότητας Φύλου Νόμος του 2018", το οποίο τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση από τις 8 Αυγούστου έως τις 17 Σεπτεμβρίου 2018.

Το νομοσχέδιο είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς επιχειρούσε να δημιουργήσει για πρώτη φορά ένα ειδικό θεσμικό πλαίσιο για τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου στην Κύπρο. Η προσέγγισή του βασιζόταν στην αναγνώριση της ταυτότητας φύλου ως στοιχείου της προσωπικότητας και προέβλεπε τη δυνατότητα διόρθωσης του καταχωρισμένου φύλου χωρίς την απαίτηση μη αναστρέψιμων χειρουργικών επεμβάσεων ή άλλων ιατρικών, ψυχιατρικών ή ψυχολογικών διαδικασιών. Ωστόσο, η δημόσια διαβούλευση δεν οδήγησε άμεσα στην ψήφιση ενός νόμου.

Ένα χρόνο μετά, το 2019 το νομοσχέδιο βρέθηκε στη διαδικασία νομοτεχνικού και νομικού ελέγχου, ενώ τον Ιούλιο του ίδιου έτους το ζήτημα συζητήθηκε στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Προς το τέλος του 2019 το προσχέδιο μεταφέρθηκε στο Υπουργείο Εσωτερικών για περαιτέρω επεξεργασία και προώθηση. Έτσι, παρά το γεγονός ότι η Κύπρος είχε ήδη κάνει ένα σημαντικό βήμα με την κατάρτιση του πρώτου νομοσχεδίου, η διαδικασία άρχισε να χαρακτηρίζεται από σημαντικές καθυστερήσεις.

Κατά την περίοδο 2020-2021, η διαδικασία συνεχίστηκε με νέα επεξεργασία του νομοσχεδίου, ενώ η πανδημία του COVID-19 συνέβαλε σημαντικά στις καθυστερήσεις. Το 2021 το ζήτημα επανήλθε πιο έντονα στο προσκήνιο. Παρουσιάστηκε νέο προσχέδιο, το οποίο διατηρούσε ως βασική αρχή τον αυτοπροσδιορισμό της ταυτότητας φύλου και την προστασία της σωματικής ακεραιότητας και της προσωπικής αυτονομίας. Το σχετικό Σχέδιο Νόμου προέβλεπε ότι η διαδικασία της νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου δεν θα έπρεπε να εξαρτάται από χειρουργική επέμβαση ή από ιατρικές, ψυχιατρικές ή ψυχολογικές διαδικασίες.

Η εξέλιξη αυτή ήταν ιδιαίτερα σημαντική, καθώς μετατόπιζε τη συζήτηση από την ιατρικοποίηση της ταυτότητας φύλου προς την αναγνώριση του δικαιώματος του ατόμου στον αυτοπροσδιορισμό, σύμφωνα με τα στάνταρτς του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Τον Σεπτέμβριο του 2022 το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε το νέο νομοσχέδιο για τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου και κατατέθηκε στη Βουλή των Αντιπροσώπων. Το "Ο περί της Νομικής Αναγνώρισης της Ταυτότητας Φύλου Νόμος του 2022" είχε ως σκοπό να δημιουργήσει ένα ολοκληρωμένο νομοθετικό πλαίσιο για τη διόρθωση του καταχωρισμένου φύλου. Το σχέδιο προέβλεπε τη δυνατότητα διόρθωσης για πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας και αναγνωρισμένα άτομα με προσφυγικό προφίλ άνω των 16 ετών, χωρίς η διαδικασία να προϋποθέτει χειρουργικές επεμβάσεις ή ψυχιατρικές γνωματεύσεις. Η πρώτη συζήτηση στην αρμόδια Κοινοβουλευτική Επιτροπή πραγματοποιήθηκε δύο μήνες μετά. Παρά τη σημαντική αυτή εξέλιξη, το νομοσχέδιο δεν προχώρησε προς ψήφιση και για τα επόμενα δύο χρόνια, η ειδική νομοθετική ρύθμιση παρέμεινε σε εκκρεμότητα. Η εξέλιξη αυτή ανέδειξε ένα παράδοξο, ότι ενώ υπήρχε πλέον ένα συγκεκριμένο νομοθετικό σχέδιο για τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου, η διαδικασία ψήφισής του ποτέ δεν είχε ολοκληρωθεί και η συζήτηση, επομένως, παρέμενε ανοιχτή ως προς το εάν και με ποιον τρόπο θα θεσμοθετούνταν ένα ολοκληρωμένο, ειδικό πλαίσιο νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου.

Το 2025 σημειώνεται μια ιδιαίτερα σημαντική πρακτική και απρόσμενη θα έλεγα εξέλιξη. Το Υπουργείο Εσωτερικών της Κυπριακής Δημοκρατίας δημοσίευσε επίσημη διαδικασία με τίτλο "Change of Gender", η οποία επιτρέπει σε άτομα ηλικίας 18 ετών και άνω να υποβάλουν αίτηση για μεταβολή καταχωρισμένου φύλου και κυρίου ονόματος.

Η διαδικασία βασίζεται σε γραπτό αίτημα και ένορκη δήλωση ενώπιον του αρμόδιου φορέα. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι η προσκόμιση ιατρικού πιστοποιητικού δεν αποτελεί υποχρεωτική προϋπόθεση. Συγκεκριμένα, το Υπουργείο αναφέρει ότι το αιτών άτομο μπορεί, εφόσον το επιθυμεί, να προσκομίσει ιατρικό πιστοποιητικό ως υποστηρικτικό έγγραφο.

Η διοικητική αυτή διαδικασία προβλέπει επίσης ότι το καταχωρισμένο φύλο μπορεί να διορθωθεί έως δύο φορές. Μετά την έγκριση, τα υφιστάμενα επίσημα έγγραφα ακυρώνονται και εκδίδονται νέα με τα διορθωμένα στοιχεία.

Διοικητική Διαδικασία Μεταβολής Καταχωρισμένου Φύλου και Ονόματος στην Κύπρο

Κάθε ενήλικο άτομο άνω των 18 ετών έχει το δικαίωμα να υποβάλει αίτηση για τη νομική μεταβολή του καταχωρημένου φύλου και ονόματός του. Η διαδικασία πραγματοποιείται κατόπιν υποβολής σχετικής αίτησης και καταβολής τέλους ύψους 80 ευρώ.

Η διόρθωση του καταχωρημένου φύλου βασίζεται στην αυτοδιάθεση του ατόμου και απαιτεί την υποβολή γραπτής αίτησης, η οποία μπορεί να λάβει τη μορφή επιστολής ή και μικρού βιογραφικού σημειώματος, καθώς και Ένορκης Δήλωσης ενώπιον του Γραμματέα του Επαρχιακού Δικαστηρίου. Τα αιτούντα πρόσωπα έχουν τη δυνατότητα, εφόσον το επιθυμούν, να προσκομίσουν προαιρετικά υποστηρικτικά έγγραφα, όπως ιατρικά πιστοποιητικά.

Η αίτηση κατατίθεται στον αρμόδιο Γραμματέα μέσω του Γραφείου Επαρχιακής Διοίκησης. Για τα άτομα που είναι πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας που διαμένουν στο εξωτερικό, η διαδικασία μπορεί να διεκπεραιωθεί μέσω της αρμόδιας Πρεσβείας ή Προξενείου της Κυπριακής Δημοκρατίας. Σύμφωνα με το ισχύον πλαίσιο, η διόρθωση του καταχωρημένου φύλου μπορεί να πραγματοποιηθεί έως δύο φορές.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην προστασία των προσωπικών δεδομένων, με όλα τα σχετικά αιτήματα να εξετάζονται με πλήρη διακριτικότητα και εμπιστευτικότητα.

Έκδοση Νέων Επίσημων Εγγράφων

Μετά την έγκριση της μεταβολής του καταχωρισμένου φύλου και κυρίου ονόματος, όλα τα προηγούμενα επίσημα έγγραφα που έχουν εκδοθεί από την Κυπριακή Δημοκρατία ακυρώνονται. Το ενδιαφερόμενο άτομο οφείλει να υποβάλει νέες αιτήσεις για την έκδοση ανανεωμένων εγγράφων που θα φέρουν τα διορθωμένα ατομικά του στοιχεία. Οι αιτήσεις για νέα έγγραφα υποβάλλονται μόνο αφότου ολοκληρωθεί και εγκριθεί η διαδικασία μεταβολής και όχι ταυτόχρονα με την αρχική αίτηση. Κατά την υποβολή τους, το αιτών άτομο, πρέπει να παραδώσει τα προηγούμενα ταυτοτικά έγγραφα για ακύρωση. Και σε αυτό το στάδιο, οι αρμόδιες αρχές επίσης διασφαλίζουν την πλήρη προστασία των προσωπικών δεδομένων και της ιδιωτικότητας των ενδιαφερομένων προσώπων.

Αρμόδια Αρχή

Η Διεύθυνση Αρχείου Πληθυσμού και Εκλογών είναι η αρμόδια υπηρεσία για ζητήματα που αφορούν την καταχώριση πολιτικών γάμων, συμφώνων συμβίωσης και την έκδοση πιστοποιητικών μη γάμου ή μη σύναψης συμφώνου συμβίωσης (πιστοποιητικά ελευθερίας). Οι σχετικές αιτήσεις υποβάλλονται είτε στα Γραφεία Επαρχιακής Διοίκησης είτε στις αρμόδιες τοπικές αρχές, ανάλογα με την περίπτωση και σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία.

Άννα Απέργη Κωνσταντινίδη